Boekresensie: Van Humpata tot Upingtonia by Nicol Stassen

Anschen Conradie se boekresensie van Van Humpata tot Upingtonia deur Nicol Stassen

Skakel op goodreads: https://www.goodreads.com/review/show/4947687581

#VanHumpatatotUpingtonia – Nicol Stassen
#ProteaBoekhuis

‘As historici het ons geen reg om die verlede in terme van die hede te beoordeel nie. Ons moet probeer om persone in die geskiedenis as produkte van hulle tyd, afkoms en omgewing te beoordeel.’ (23)

Op 4 Januarie 1881, na die ontberinge en tragedies van die Dorslandtrek (1874-1881) is Humpata geïdentifiseer as die ligging van ‘n Boere-nedersetting in Angola. Die paradys het egter verskeie slange gebaar: malaria, droes, brandsiekte, anaplasmose, bosluise, hondsdolheid en so meer. Ontevredenheid met omstandighede het daartoe gelei dat stemme vir die terugkeer na die vleispotte van die spreekwoordelike Egipte, Transvaal, in hierdie geval, al hoe luider begin opklink het. Die landdros, kommandant Koos Botha, het aanvanklik gepoog om deur middel van etlike skrywes die klagtes te ontken, maar ope vrae via De Volksstem het sy ‘…aptyt vir korrespondensie…’ laat verflou. (59)

‘n Ekspedisie in ‘n noordelike rigting (die Biė-ekspedisie) is in 1884 onderneem om Angola te verken in ‘n poging om ingeligte besluite aangaande trekplanne te neem. Ironies genoeg sou hierdie ekspedisie, ongeveer 160km vanaf Humpata, by een stam ‘n sluipmoordaanslag ternouernood ontkom, net om by die volgende stam uitgenooi word om by gedekte tafels aan te sit en bedien te word deur stamlede onderrig in Portugese kookkuns en tafeletiket. ‘n Tipiese seekoeijag word op amusante wyse op bladsy 73 beskryf: ‘n slagter sou ‘sy’ stuk vleis onder sy voet vastrap terwyl hy roei en stoei om nog vleis te bekom, maar andere sou, op hulle beurt, die vleis onder sy voet al hoe kleiner kap en ‘Wanneer die eienaar dan sy voet oplig, vind hy dat nog net so ‘n stukkie vleis so groot soos sy voet oor is.’

‘n Portugese proklamasie (gedateer 8 April 1884) sal gewis ook die wenkbroue in die 21ste eeu laat lig; hiervolgens is ‘n Portugese vestiging in Humpata goedgekeur met die oogmerk om ‘…deur die kruising van die Portugese met die Boere ‘n ‘broeikas’ van bevolking te produseer…’ (86). Nodeloos om te sê; die idee het klaaglik misluk.

Die daaropvolgende trek vanaf Humpata deur Ovamboland na Grootfontein, wat andersins ‘n vervelige geskiedenisles kon gewees het, word deur die insluiting van verskeie interessanthede in die teks as’t ware ‘n rolprent wat homself voor die leser afspeel: die OvaKwanyama hoofman, Namhadi, het Huntley & Palma’s beskuitjies aan die trekkers voorgesit; een van die trekkers, Andries Piek, het aan osteogenesis imperfectae gely en was slegs 3 voet 6 duim lank; ‘n enkele perd was 200 osse werd en ‘n geografiese myl (1 boogminuut) was 1855m lank, maar ‘n Duitse geografiese myl (4 boogminute) was 7422m in lengte.

Op 21 April 1885 koop die historiese enigma William Jordan grond buite Grootfontein van die OvaNdonga-stam. Hierdie grond sou op 20 Oktober 1885 deur die trekkers as die Republiek van Upingtonia verklaar word, vernoem na die eerste minister van die Kaapkolonie, Thomas Upington, en met Diederik Prinsloo as president. Weens verskeie faktore was die bestaan van hierdie gewaande Utopie egter kortstondig: gedurende ‘n byeenkoms op 2 Junie 1887 word daar besluit om die nedersetting prys te gee en teen 20 Junie het sommige setlaars reeds na Transvaal vertrek. ‘Van Upingtonia het niks oorgebly nie. Net ‘n gedagtenis.’ – Doc Immelman (5)

Hierdie waardevolle boek werp nie net ‘n insiggewende blik op ‘n bykans onbekende deel van die geskiedenis nie, dis ook in alle opsigte ‘n asemrowende produk: groot formaat, hardeband, gedruk op glanspapier met ‘n verwyderbare volkleur skutblad, spog dit ook met kleur-afdrukke van skilderye deur Thomas Baines, argiefmateriaal, foto’s, kaarte, eindnote, ‘n register en lyste van afkortings en bronne. As in ag geneem word hoe min primêre bronne oor hierdie geskiedenis bestaan, is die navorsing en detail werklik bewonderenswaardig. Die teks is boonop uiters toeganklik (selfs vir die leek – wat ek inderdaad is) en lees deurgaans onderhoudend, beurtelings spannend en vermaaklik. Die insluiting van ‘n teoretiese raamwerk wat die optrede van nasies wat met ‘n krisis gekonfronteer word analiseer aan die hand van 12 faktore (deur Jared Diamond) is ongetwyfeld ‘n groot aanwins om die optrede van die Humpata-boere beter te probeer begryp.

As waardige nominasie vir die Kyknet-Rapportprys (nie-fiksie, 2022) is dit gewis ook die klas publikasie wat vir die nageslag bewaar behoort te en sal word.

⭐️⭐️⭐️⭐️⭐️
#Uitdieperdsebek
Protea Boekhuis

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *